TS. Lê Thanh Hà

                                                              Viện Công nhân - Công đoàn

Việc đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam những năm gần đây đă làm cho số lượng, quy mô doanh nghiệp tăng nhanh trong các thành phần kinh tế, ở các địa phương, nhất là khi có quyết định đổi mới sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, làm xuất hiện cách thức tổ chức sản xuất mới: tập đoàn kinh tế (TĐKT). Để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn, công đoàn các doanh nghiệp được đổi mới sắp xếp lại theo mô h́nh tập đoàn đă và đang t́m ṭi cách thức tổ chức và hoạt động cho phù hợp với t́nh h́nh mới.

Tập đoàn kinh tế, các tập đoàn ở Việt Nam và công đoàn trong các tập đoàn

Trên thế giới hiện có nhiều định nghĩa khác nhau về TĐKT. Tại các nước Tây Âu và Bắc Mỹ, khi nói đến TĐKT người ta thường sử dụng các từ: “consortium”, “conglomerate”, “cartel”, “trust”, “alliance”, “Syndicate” hay “group”. Ở châu Á, người Nhật gọi TĐKT là “keiretsu” hoặc “zaibatsu”; người Hàn Quốc lại gọi là “cheabol”; c̣n ở Trung Quốc, cụm từ “jituan gongsi” được sử dụng để chỉ  khái niệm này.

Theo các nhà kinh tế học, TĐKT là một tập hợp các công ty hoạt động kinh doanh trên các thị trường khác nhau dưới sự kiểm soát về tài chính hoặc quản trị chung, trong đó các thành viên của TĐKT ràng buộc lẫn nhau bằng các mối quan hệ tin cậy trên cơ sở sắc tộc hoặc bối cảnh thương mại.

TĐKT là một hệ thống công ty hợp tác thường xuyên với nhau trong một thời gian dài, TĐKT dựa trên hoạt động cung ứng sản phẩm dịch vụ thông qua mối ràng buộc trung gian, một mặt ngăn ngừa sự liên minh ngắn hạn ràng buộc đơn thuần giữa các công ty, mặt khác ngăn ngừa một nhóm công ty sáp nhập với nhau thành một tổ chức duy nhất;

Theo Nghị định 139/2007/NĐ – CP ngày 05/9/2007 của Chính phủ về việc hướng dẫn chi tiết thi hành một số điều của Luật doanh nghiệp, TĐKT được định nghĩa như là một nhóm công ty có tư cách pháp nhân độc lập, được h́nh thành trên cơ sở tự nguyện tập hợp, liên kết thông qua đầu tư, góp vốn, sáp nhập, mua lại, tổ chức lại hoặc các h́nh thức khác; gắn bó lâu dài với nhau về lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và các dịch vụ kinh doanh khác. TĐKT tế không có tư cách pháp nhân, không phải đăng kư kinh doanh theo quy định của Luật doanh nghiệp. Cụm từ “tập đoàn” có thể sử dụng như một thành tố phụ trợ cấu thành tên riêng của công ty mẹ. Việc tổ chức hoạt động của tập đoàn kinh tế do các công ty lập thành tập đoàn tự thỏa thuận quyết định.

Năm 2008, nước ta có một số tổng công ty nhà nước được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án thí điểm thành lập tập đoàn kinh tế như Bưu chính – Viễn thông, Than –  Khoáng sản, Dầu khí, Điện lực, Cao su…. Những tập đoàn này được h́nh thành bằng quyết định hành chính của Thủ tướng Chính phủ và đang trong giai đoạn dần hoàn thiện. Đến năm 2011, nước ta có 13 tập đoàn kinh tế và 96 Tổng Công ty nhà nước hoạt động theo mô h́nh công ty mẹ - con.

Hiện  nay, có nhiều nhóm doanh nghiệp ngoài nhà nước liên kết để hoạt động dưới bộ máy điều hành chung, một thương hiệu chung tạo ra sự phát triển vượt bậc trong hoạt động, nhưng các công đoàn cơ sở trong các mô h́nh kinh tế này vẫn sinh hoạt b́nh thường theo sự chỉ đạo, quản lư của các Liên đoàn Lao động địa phương.

Có nên thành lập công đoàn tập đoàn?

Theo Điều lệ Công đoàn Việt Nam hiện hành, Công đoàn Việt Nam được tổ chức theo 4 cấp: công đoàn cơ sở và nghiệp đoàn (tương đương cấp CĐCS); công đoàn tổng công ty, Liên đoàn Lao động quận, huyện (công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở). Công đoàn ngành Trung ương và LĐLĐ tỉnh thành phố (công đoàn cấp trên của công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở); Cơ quan Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (cấp trung ương).

Việc thành lập công đoàn tập đoàn trong các ngành sẽ dẫn đến t́nh trạng: sinh ra một cấp công đoàn trung gian (giữa công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở và công đoàn ngành; hoặc là, cấp công đoàn giữa công đoàn ngành và Tổng Liên đoàn).

Ví dụ: ngành Xây dựng hiện có hai tập đoàn là Tập đoàn Công nghiệp Xây dựng Sông Đà; Tập đoàn Phát triển nhà và Đô thị (HUD). Nếu thành lập công đoàn tập đoàn và chuyển về trực thuộc TLĐ th́ sẽ h́nh thành ra nhiều công đoàn ngành Xây dựng. Như vậy không phù hợp với cơ cấu tổ chức công đoàn và Điều lệ Công đoàn Việt Nam hiện nay, điều này sẽ làm mất tính thống nhất, tập trung của Công đoàn Xây dựng Việt Nam; sự chỉ đạo lúc đó của Tổng Liên đoàn với các công đoàn ngành Xây dựng trở nên phức tạp. Điều đáng chú ư là Công đoàn tập đoàn thuộc ngành Xây dựng khác với Công đoàn Than khoáng sản Việt Nam; Công đoàn Dầu Khí; Công đoàn Dệt May Việt Nam ở tính chất ngành nghề và phạm vi hoạt động toàn quốc. Với quy mô cả nước th́ ngành Xây dựng đă có Công đoàn Xây dựng Việt Nam, đại diện cho công nhân xây dựng trong cả nước, hiện đang trực thuộc và chịu sự chỉ đạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.

Nếu thành lập Công đoàn tập đoàn thuộc ngành th́ như vậy sẽ tăng thêm một cấp trung gian về mặt tổ chức không có quy định trong Điều lệ. Thêm một cấp công đoàn cấp trên của công đoàn cấp trên cơ sở, thêm hành chính hóa trong hoạt động công đoàn, ảnh hưởng đến việc thực hiện chức năng bảo vệ lợi ích của công đoàn. Mặt khác, nếu thành lập công đoàn tập đoàn thuộc ngành, th́ công đoàn tập đoàn cũng không có đối tác đồng cấp là người sử dụng lao động để làm việc, v́ tập đoàn kinh tế không có pháp nhân.

Ở nước ta, hệ thống tổ chức công đoàn được xây dựng theo lănh thổ và theo tính chất ngành nghề. Trong khi đó, tập đoàn kinh tế do các công ty mẹ. công ty con hợp thành, kinh doanh đa ngành, có trụ sở đóng trên nhiều tỉnh, thành trong nước, thậm chí ở cả nước ngoài. V́ vậy, việc thành lập công đoàn tập đoàn kinh tế sẽ phát sinh một loại h́nh công đoàn không theo ngành nghề (v́ các CĐCS hoạt động ở các công ty con kinh doanh đa ngành), không sát cơ sở (v́ các CĐCS đóng rải rác ở nhiều địa phương).

Ví dụ: với việc kinh doanh đa ngành nghề như Tập đoàn Sông Đà th́ Công đoàn Tập đoàn Sông Đà phải làm thay việc của Công đoàn Xây dựng Việt Nam trong việc chỉ đạo, hướng dẫn công đoàn cơ sở trong các công ty tư vấn xây dựng; sản xuất kinh doanh vật liệu xây dựng, xi măng, đầu tư kinh doanh bất động sản và khu công nghiệp; khai thác đường bộ và vận tải đường thủy, đóng mới và sửa chữa tầu, kinh doanh thương phẩm; chế tạo các thiết bị, máy móc, công nghiệp, du lịch, khách sạn, cho thuê văn pḥng, cơ sở trường đào tạo nghề. Với nhiều ngành nghề rất khác nhau, địa bàn hoạt động cả trong nước, cả nước ngoài như thế chỉ đạo hoạt động của công đoàn Tập đoàn sẽ rất khó khăn và dẫn đến chồng chéo, khó thống nhất với chỉ đạo của Công đoàn Xây dựng Việt Nam.

Kết quả khảo sát trong Công đoàn Xây dựng Việt Nam cho thấy có 65,3% số cán bộ công đoàn các cấp cho rằng không nên chuyển công đoàn tổng công ty mẹ (như Sông Đà, HUD) thành công đoàn tập đoàn, với các lư do đưa ra là: 67,2% số ư kiến cho rằng tập đoàn hiện tại không có tư cách pháp nhân mà chỉ là các tổ hợp liên kết trong sản xuất kinh doanh; có 32,8% số ư kiến cho rằng mô h́nh tập đoàn đang trong quá tŕnh thí điểm cần phải rút kinh nghiệm, tập đoàn kinh tế không tổ chức theo lănh thổ hay ngành nghề; tập đoàn kinh tế là đơn vị sản xuất đa ngành. Công đoàn Xây dựng Việt Nam chỉ có 3 cấp như hiện nay là phù hợp, không nên thêm một cấp công đoàn nữa v́ trái với Điều lệ Công đoàn Việt Nam.

Tuy nhiên, ở những tập đoàn mới h́nh thành bao gồm nhiều công ty th́ có thể có công đoàn cấp trên cơ sở. Công ty mẹ đủ tiêu chuẩn, điều kiện theo Điêù lệ Công đoàn Việt Nam quy định th́ thành lập công đoàn cấp trên cơ sở, trực thuộc công đoàn ngành hoặc Liên đoàn Lao động địa phương. Cần phân biệt rơ tập đoàn và doanh nghiệp có tên là “tập đoàn…” để chọn lựa mô h́nh tổ chức công đoàn cho phù hợp.